गरोदरपणात काय करावे?

आपण गर्भवती असल्याची खात्री करा
गर्भधारणेची प्रारंभिक लक्षणे दिसू लागल्यास सर्वप्रथम आपण गर्भवती आहात का? याची खात्री करा. घरगुती गर्भधारणा चाचण्यांमध्ये अनेक त्रृटीदेखील असतात हे लक्षात घ्या. जसे की, ‘एचसीजी युरिन चाचणी’ ही ७५ ते ९१ टक्क्यांपर्यंत संवेदनशील असते. त्यामुळे कधीकधी गर्भधारणा चाचणी पॉझिटिव्ह आली तरीही तो निकाल चुकीचा असू शकतो. त्यामुळे आपल्या मासिक पाळीचा अंदाज घेऊन गर्भधारणा चाचणी दोनवेळा करणे योग्य ठरेल. शेवटच्या मासिक पाळीनंतर साधारण तीन आठवड्यांनी गर्भाचा विकास सुरू होतो. या काळात मासिक पाळी चुकणे, थकवा जाणवणे, मळमळ होणे, वारंवार लघवी होणे ही गर्भधारणेची लक्षणे जाणवतात. अशावेळीदेखील रक्त किंवा मूत्र गर्भधारणा चाचणी करून आपण गर्भवती आहात की नाही याची खात्री करता येते. परंतु, ही लक्षणे दिसण्यासाठी थोडा अधिक काळ लागतो. त्यामुळेच गर्भवती महिलांना गर्भधारणेच्या सुरुवातीच्या काळात ‘डेटिंग अल्ट्रासाऊंड प्रेग्नंसी स्कॅन’ ही गर्भधारणा चाचणी करण्याचा सल्ला दिला जातो. या चाचणीच्या माध्यमातून गर्भधारणा झाल्याची खात्री होऊन त्याची अचूक तारीखदेखील कळते. गर्भाधारणेची खात्री करण्यासाठी आणि पुढील टप्पे जाणून घेण्यासाठी आपल्या स्रीरोग तज्ज्ञांशी चर्चा करा.
गर्भावस्थेत आनंदी राहण्यासाठी तसेच बाळाच्या निरोगी आरोग्यासाठी हे काही उपाय आम्ही देत आहोत. या उपायांच्या माध्यमातून तुमचा गर्भावस्थेतील प्रवास आरामदायी होण्यास मदत होईल.

आराम करा आणि तणाव टाळा
आपण गर्भवती आहोत हे समजल्यावर प्रत्येकीच्या मनात चिंता वाढते. गर्भावस्थेतील भावनिक बदल मोठ्या प्रमाणात होऊ शकतात आणि त्याचा आई आणि बाळ यांच्या आरोग्यावर परिणाम जाणवू शकतो. विशेषतः गर्भधारणेच्या सुरुवातीच्या काळात हा त्रास वाढू शकतो. तसेच ज्या स्रियांना पूर्वी मानसिक आरोग्याच्या समस्या असतील अशांना गर्भावस्थेत हे परिणाम अधिक तीव्रतेने जाणवतात आणि त्यांना ‘मूड स्विंग्ज’चा धोका अधिक प्रमाणात असतो. गर्भावस्था, बाळाचा जन्म आणि पालक म्हणून जबाबदारी स्वीकारण्याचा तणाव या गोष्टी पूर्वी नियंत्रणात असलेल्या गोष्टी अस्थिर करू शकतात. त्यामुळे गर्भावस्थेतील मुख्य काळजी घेण्याची गोष्ट म्हणजे निवांत राहा आणि तणावाला दूर ठेवा. घरातील सदस्यांसोबत किंवा जोडीदारासोबत मुक्त संवाद ठेवा, छोट्या छोट्या संवादांमधून आनंदी राहण्यासाठी प्रयत्न करा. आपल्या व्यस्त जीवनातून थोडा वेळ काढून शरीराला आराम द्या. लक्षात ठेवा आपल्या बाळाला निरोगी आणि आनंदी आई हवी आहे. त्यासाठी ही गोष्ट अवश्य करा.


फॉलिक असिडचा पुरवठा वाढवा
‘फॉलिक असिड’ हे गर्भावस्थेत आईसाठी महत्त्वाचे जीवनसत्त्व पूरक मानले जाते. गर्भावस्थेतील महत्त्वाच्या गोष्टींपैकी एक म्हणजे फॉलिक असिडचा शरीराला लवकरात लवकर पुरवठा वाढवणे. गर्भधारणेच्या बारा आठवड्यांपर्यंत फॉलिक असिड शरीरात जाणे आवश्यक असते. साधारणपणे दिवसाला ४०० मायक्रोग्रॅमचा एक डोस घेण्याची शिफारस डॉक्टर करतात. फॉलिक अँसिडच्या सेवनाने बाळाचा मेंदू, पाठीचा कणा या जन्मदोषांच्या घटना कमी झालेल्या दिसून आल्या आहेत. जर तुम्हाला काही व्याधी किंवा शारीरिक त्रास असेल उदा. अपस्मार, मधुमेह, लठ्ठपणा यांसारखे काही त्रास असतील तर हा डोस ५ मायक्रोग्रॅम इतकाच देण्याची शिफारस केली जाते. आपल्या शारीरिक क्षमतेनुसार फॉलिक असिडचे प्रमाण आणि वारंवारता याविषयी जाणून घेण्यासाठी आपल्या प्रसुति किंवा स्रीरोग तज्ज्ञांशी चर्चा करून सल्ला अवश्य घ्या.


डॉक्टरांचा सल्ला
आपण गर्भवती आहात या गोष्टीची खात्री होऊ लागली की, प्रसुति तज्ज्ञांना भेटण्याची शिफारस केली जाते. गर्भधारणा झाल्याची खात्री करण्यासाठी प्रसुति तज्ज्ञ आणखी काही चाचण्या करू शकतात. प्रसुति तज्ज्ञ आपला वैद्यकीय इतिहास जाणून घेऊन तपासणी करतील. तसेच योग्य ती काळजी घेता यावी यासाठी पुढील तपासण्यांचे नियोजन तयार करतील. गर्भावस्थेचा ८ आठवड्यांचा काळ पूर्ण होण्यापूर्वी प्रसुति तज्ज्ञांना भेटणे गरजेचे आहे. गर्भधारणा झाल्याच्या सुरुवातीच्या काळातच जर प्रसुति तज्ज्ञांची भेट घेतली तर बाळ आणि आई दोघांच्याही निरोगी आरोग्यासाठी योग्य सल्ला मिळण्यास मदत होते. तसेच गर्भावस्थेत नकारात्मक परिणाम करणारी एखादी जोखीम असलेली बाब लक्षात येण्यासही याने मदत होते.


सकस आहार
गर्भवती स्रीच्या असकस किंवा अनियमित आहारामुळे कमी वजनाचे बाळ जन्माला येण्याची भीती असते. पौष्टिक आहार आणि आईच्या योग्य जन्माला येणारे बाळही सुदृढ असण्याची शक्यता वाढते. गर्भावस्थेत आईचे साधारण १० ते १६ किलो वजन वाढणे चांगले मानले जाते. वजन वाढवण्यासाठी आपण अतिरिक्त प्रमाणात पौष्टिक आहाराचे सेवन करायला हवे. पौष्टिक, संतुलित आहारामध्ये प्रथिनेयुक्त पदार्थ, दुग्धजन्य पदार्थ हे कॅल्शिअमचा पुरवठा करतात. तसेच स्टार्चयुक्त पदार्थ आणि भरपूर फळभाज्यांचाही समावेश आहारात करायला हवा. यातून आवश्यक जीवनसत्त्वे आणि फायबर म्हणजे तंतूजन्य पदार्थांचा शरीराला पुरवठा होईल. तसेच साखरेचे प्रमाण आणि मीठाचे प्रमाण अधिक असलेले पदार्थ खाणे टाळा. कमी शिजवलेले मांस आणि अंडी, मऊ चीज, कच्चे मासे, शेलफिश आणि पाश्चराइज्ड् दूध या सर्व गोष्टी आहारात घेणे टाळावे. गर्भावस्थेवर प्रतिकुल परिणाम करणारे असे अनेक अन्नघटकदेखील आहेत. आपल्याला आवश्यक असलेल्या अन्नाचा प्रकार आणि त्याचे आहारातील प्रमाण याबद्दल अधिक सल्ल्यासाठी स्रीरोग तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या. संतुलित आहाराचे सेवन करणे हे निरोगी गर्भावस्थेसाठी महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे आपल्या आहाराकडे या काळात विशेष लक्ष द्या.


व्यायाम
गर्भावस्थेत आईला मध्यम स्वरुपाचा व्यायाम करण्याचा सल्ला देण्यात येतो. व्यायामामुळे हृदय व रक्तवाहिन्या तसेच स्नायूंना बळकटी येण्यास मदत मिळते. या काळात पोहणे, चालणे, जॉगिंग करणे तसेच एरोबिक्सचे साधे प्रकार यांसारखे व्यायामाचे प्रकार गर्भवती महिला करू शकतात. गर्भावस्थेत शरीराची जास्त प्रमाणात हालचाल किंवा जास्त मेहनती खेळ खेळणे टाळावे कारण यामुळे ओटीपोटावर आघात होण्याची शक्यता जास्त असते. स्कुबा डायव्हिंगमुळे गर्भात जन्मदोष निर्माण होऊ शकतो. तसेच गर्भावर आघात करणारे आजार होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे गर्भावस्थेत स्कुबा डायव्हिंग न करण्याचा सल्ला दिला जातो. व्यायामाने आत्मविश्वास दृढ होण्यास मदत होते तसेच सकारात्मक ऊर्जादेखील मिळते. त्यामुळे आपले शूज आणि ट्रॅक सूट कपाटातून बाहेर काढा आणि व्यायामाला सुरुवात करा.


वैद्यकीय परिस्थितीसाठी मदत
गर्भावस्थेच्या सुरुवातीच्या काळात बाळाची होणारी वाढ, गर्भवेष्टन आणि इतर शारीरिक बदलांमुळे शरीरात विविध प्रकारच्या ग्रंथीसत्व (हार्मोन)ची निर्मिती होऊन ते शरीरात मोकळे होऊ लागतात. यामुळे आईच्या हृदय, फुफ्फुसे आणि मुत्रपिंडात बदल घडवून आणणाऱ्या घटनांचे सत्र सुरू होते. यामुळे फुफ्फुस किंवा हृदयावर याचा परिणाम होऊन उच्च रक्तदाबाचा त्रास जाणवू शकतो. एखादा जुनाट मातृरोग गर्भाच्या वाढीवर विपरित परिणाम करू शकतो. गर्भधारणेपूर्वी तुम्ही तुमच्या डॉक्टरांशी यावर चर्चा करून सल्ला घेतला असेल. परंतु, कधीकधी गर्भधारणेनंतर गोष्टी बिघडू शकतात. तुम्हाला असा काही त्रास जाणवत असेल तर डॉक्टरांना भेटून त्यांना आपली समस्या सांगा. डॉक्टर यावर उपाय देऊन ही समस्या दूर करण्याचा प्रयत्न करतील आणि निरोगी गर्भावस्थेसाठी मदत करतील.


प्रवास
गर्भावस्थेत प्रवास करणे आईसाठी थोडी अवघड गोष्ट होऊ शकते. तुमच्या गर्भधारणेसंदर्भात काही गुंतागुंत किंवा चिंतेचे कारण नसेल तर गर्भावस्थेत प्रवास करणे सामान्यतः सुरक्षित मानले जाते. गर्भावस्थेत प्रवास करण्याची योग्य वेळ म्हणजे दुसरी तिमाही. जर काही कारणानिमित्त तुम्हाला प्रवास करणे अटळ असेल तर, आपल्याला आरामदायी आणि सुरक्षित प्रवास कसा मिळेल यादृष्टीने विचार करायला हवा. आपण जिथे जाणार आहोत त्या ठिकाणी आरोग्य सेवा सहज उपलब्ध आहेत की नाही याची खात्री करा. आपले गर्भधारणेचे अहवाल नेहमी सोबत ठेवा. काही स्रियांना गरोदरपणाच्या अगदी सुरुवातीच्या लक्षणांचा त्रास जाणवत असतो आणि ही लक्षणे प्रवासामध्ये अधिक तीव्रतेने जाणवू शकतात. आपण ज्या वाहनाने जात आहात त्याचे सीट बेल्ट योग्य पद्धतीने लावा. तसेच बस किंवा ट्रेनने प्रवास करीत असताना उभे राहू नका. चालताना किंवा जिना चढ-उतार करताना रेलिंगचा आधार घ्या. दूरचा प्रवास टाळा. पाच ते सहा तासांहून अधिक प्रवास करणे टाळण्याचा किंवा मोठ्या प्रवासात थोडा वेळ थांबून ब्रेक घेण्याचा सल्ला डॉक्टर देतात.
गर्भावस्थेत सर्वात महत्त्वाच्या गोष्टींपैकी एक बाब म्हणजे एखादा फेटफटका मारणे. प्रवासातदेखील यासाठी एखादा टप्पा ठरवून घेणे गरजेचे आहे. यामुळे रक्त फिरते ठेवण्यासाठी तसेच शरीर मोकळे करण्यासाठी वेळ मिळतो व प्रवास कंटाळवाणा होत नाही. बहुतांश हवाई जहाज कंपन्या गर्भवती महिलांना आठव्या महिन्यापर्यंत प्रवास करण्याची परवानगी देतात. जर तुमच्या प्रसुति तज्ज्ञांनी प्रवासाची परवानगी दिली असेल तर नवव्या महिन्यातही प्रवास करण्यास मुभा मिळते. अरुंद जागा, छोटी स्नानगृहे आणि विमानाला हादरे बसवू शकणाऱ्या गोष्टींमुळे हवाई प्रवास अधिक आव्हानात्मक बनतो. त्यामुळे हवाई प्रवासात गर्भवती स्रीने विशेष काळजी घ्यायला हवी. यामध्ये सीट बेल्ट लावणे, तसेच विमान उड्डाण करीत असताना किंवा उतरत असताना सीट बॅकचा आधार घ्या, तसेच वॉशरूमला जाताना कुणाचा आधार घेणे या गोष्टींची खबरदारी घ्यायला हवी. आपल्या प्रवासाच्या योजना आणि प्रवासाचे साधन याबाबत आपल्या प्रसुतितज्ज्ञांशी चर्चा करून त्यांचा सल्ला घेणे अत्यंत योग्य ठरते.


लैंगिक संबंध
गर्भावस्थेत आपल्या जोडीदारासोबत शारीरिक संबंध ठेवण्यास काही हरकत नाही. गर्भावस्थेत लैंगिक संबंध ठेवण्यावर कोणतेही निर्बंध नाहीत तसेच गरोदरपणात लैंगिक संबंध ठेवल्यास बाळाला इजादेखील होत नाही. अँम्निओटिक सॅक म्हणजे भ्रृणाभोवतीची थैली आणि गर्भाशयाचे मजबूत स्नायू बाळाला सुरक्षित ठेवतात. तसेच गर्भाशय ग्रीवा म्हणजेच गर्भाशयाचा खालच्या भागातील चिकट स्राव संसर्गापासून बचाव करण्यास मदत करतो. तसेच तुमच्या गर्भधारणेत किंवा प्रसुतिमध्ये काही गुंतागुंत किंवा जोखमीचे कारण नसेल, तुम्हाला काही त्रास नसेल तर लैंगिक संबंधांनंतर प्रसुतिवेदना किंवा गर्भपात होण्याचा धोका नसतो. काही स्रिया मळमळ, उलट्या, स्तन दुखणे यासारख्या गर्भधारणेच्या लक्षणांचा अनुभव घेत असतात. त्यामुळे त्यांचे सेक्स ड्राइव्ह म्हणजे लैंगिक संबंध ठेवण्याची इच्छा कमी होते. तसेच ग्रंथीसत्व (हार्मोन)मधील बदलांमुळे काहींना लैंगिक संबंध ठेवण्याची इच्छा वाटू शकते. या दोन्हीही परिस्थिती सामान्य असून यात काळजी करण्याची गरज नाही. लक्षात ठेवा या काळात लैंगिक संबंधांपेक्षा शारीरिक जवळीक जास्त गरजेची आहे. तुम्हाला लैंगिक संबंध ठेवण्याची इच्छा नसेल किंवा तुमच्या डॉक्टरने तसे न करण्याचा सल्ला दिला असेल तर, तुम्ही मिठी मारणे, चुंबन घेणे आणि एकमेकांची काळजी घेणे या गोष्टी करू शकता. काहीवेळा अशीही परिस्थिती निर्माण होते की, तुमचे लैंगिक जीवन क्रियाशील होऊ शकते किंवा संपूर्ण गर्भावस्थेत तुम्ही लैंगिक संबंधदेखील पूर्णपणे टाळू शकता. गर्भावस्थेत लैंगिक जीवनाबद्दल काही प्रश्न किंवा शंका असल्यास त्या आपल्या डॉक्टरांना विचारायला संकोच करू नका. जर लैंगिक संबंधांदरम्यान किंवा नंतर कळ येत असेल आणि काही काळापर्यंत हा त्रास होत असेल तर आपल्या डॉक्टरांना याविषयी माहिती द्या. तसेच लैंगिक संबंधानंतर वेदना किंवा रक्तस्राव होत असेल तर ताबडतोब डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. आरामदायी आणि सुरक्षित संबंध ठेवा. जर काही अस्वस्थ वाटत असेल तर आपल्या जोडीदारालाही त्वरित त्याविषयी कळवा.


धुम्रपान आणि मद्यपान
बहुतांश महिला धुम्रपान करीत नाहीत. परंतु, दुर्दैवाने तुम्ही ‘पॅसिव्ह स्मोकर’ म्हणजे निष्क्रिय स्मोकर असलात तर त्याचा तुमच्या आरोग्यावर परिमाण होतो. यामध्ये तुम्ही स्वतः धुम्रपान करीत नसलात तरीही धुम्रपान करणाऱ्या व्यक्तीच्या संपर्कात किंवा आसपास असलात तर तुम्हाला त्याचा त्रास जाणवू शकतो. तुम्ही इतर फिल्टर न केलेल्या सिगारेटच्या धुराच्या संपर्कात येऊ शकता जे कदाचित सक्रिय धुम्रपानापेक्षा जास्त हानीकारक आहे. गरोदरपणात सक्रिय आणि निष्क्रिय दोन्ही धुम्रपान केल्याने आपल्या गर्भशिशूवर त्याचा प्रतिकुल परिणाम होतो.
त्यामुळे सक्रिय आणि निष्क्रिय धुम्रपान हे गर्भवती स्रीने टाळले पाहिजे. ज्या ठिकाणी धुम्रपान अधिक होते अशा जागी जाणे गर्भवती महिलेने टाळायला हवे. तसेच तुमचा जोडीदार जर धुम्रपान करीत असेल तर त्यालाही धुम्रपान बंद करण्यास सांगायला हवे किंवा तुम्ही सोबत असल्यास त्यांनी हे टाळायला हवे. गर्भावस्थेत मद्यपान सेवनदेखील धोकेदायक आहे. याचा परिणाम आपल्या गर्भशिशूवर होऊ शकतो. जेव्हा आपण मद्यपान करतो तेव्हा मद्यार्क प्लेसेंटामधून आपल्या वाढत्या गर्भापर्यंत जाते. कारण प्रौढांच्या तुलनेत गर्भशिशूच्या शरीरावर मद्याचा लवकर परिणाम होतो. गर्भाच्या रक्तातील मद्यार्काची पातळी त्याच्या आईच्या तुलनेच जास्त काळ राहू शकते. हे नुकसान दीर्घकाळ टिकणारे आणि गंभीर असू शकते. यामुळे बाळाची मानसिक वाढ होण्यात अडचणी येऊ शकतात तसेच हृदयावरदेखील परिणाम होऊ शकतात. मद्यपान पूर्णपणे टाळण्याचा प्रयत्न करा. अगदी एक घोटदेखील. कारण अधूनमधून केलेले मद्यपानही शरीराला हानीकारक ठरू शकेल. गर्भावस्थेत आरोग्यदायी फळांचा रस पिण्याला प्राधान्य द्या.


स्वशिक्षण
गर्भधारणेदरम्यान होणाऱ्या शारीरिक बदलांमुळे आपल्याला विविध लक्षणांचा सामना करावा लागू शकतो. अशावेळी याची सविस्तर आणि सखोल माहिती असणे फार गरजेचे आहे. गर्भावस्थेविषयी आपल्याला मिळालेली माहिती उच्च गुणवत्तेची आणि पुरावे आधारित आहे की नाही याची सर्वप्रथम खात्री करणे गरजेचे आहे.
प्रसुती हक्क आणि कायदे, आपल्या बाळाच्या समस्यांसाठी स्क्रीनिंग, जन्म आणि प्रसुतिचे स्थान, प्रसुतिमध्ये वेदना कमी करणे, स्तनपान, नवजात बालकाची काळजी घेणे, तसेच त्याची तपासणी करणे या सर्व गोष्टींबाबत जागरुक राहा. तसेच तीव्र पाठदुखी, योनीतून रक्तस्राव, तीव्र ताप, असह्य उलट्या, धाप लागणे याबाबत शिक्षित व्हा. आपल्या प्रसुति तज्ज्ञांकडून याविषयी पूरेसे मार्गदर्शन घ्या.


कौटुंबिक, सामाजिक पाठिंबा आणि प्रोत्साहन
येत्या काही महिन्यात आपल्या आयुष्यात काहीतरी बदल होणार आहे याबद्दल तुम्ही कधी चिंताग्रस्त तर कधी उत्साही असाल. विशेषतः हे पहिलेच बाळंतपण असेल तर ही गोष्ट अधिक प्रकर्षाने जाणवू शकते. अशावेळी तुमचा जोडीदार आणि कुटुंबातील सदस्य यांच्यातील चांगले परस्पर संबंध या परिस्थितीत तुम्हाला मोकळेपणा देतील आणि प्रेरित करतील. आपल्या मनातल्या शंकांना अशावेळी वाट मोकळी करून द्या. घरातील वडिलधारी मंडळी म्हणजे आजी, आई, मावशी, काकू यांना आपल्या शंका विचारण्यास संकोच करू नका. तसेच तुमचा जोडीदारही तुमची साथ देईल. त्यामुळे या काळात निश्चिंत होऊन आनंदी राहा.
लक्षात ठेवा की, तुम्ही एक उत्तम आई बनू शकता. त्यामुळे घरातील सदस्य असो वा जोडीदार यांच्याशी संवादात अधिक वेळ व्यतित करा. गर्भावस्थेतील तुमचे अनुभव, विचार आपल्या लोकांशी बोलून मोकळे करा. हे आपल्याला उत्साही राहण्यास मदत करेल तसेच यातून प्रोत्साहनदेखील मिळेल. गर्भावस्थेच्या शेवटच्या काही दिवसांत कुठेही जाताना एखाद्या व्यक्तीसोबत जाण्याचा सल्ला दिला जातो. कारण ती व्यक्ती कोणत्याही आपात्कालीन परिस्थितीत मदत करू शकते आणि आपल्याला आधार देते. गर्भावस्थेत नेहमी सकारात्मक राहा, प्रेरणादायी गोष्टी ऐका आणि निरोगी राहा.