बाळाला बोलायला कसे शिकवायचे?

तीन वर्ष झाल्यानंतरही बाळाने बोलण्यास सुरुवात न केल्यास असू शकतो ‘हा’ आजार!

साधारण २ वर्षांचं बाळ संपूर्ण दिवसात जवळ जवळ ५० शब्द बोलू शकतं आणि एका वाक्यात कमीत कमी २ ते ३ शब्द बोलू शकतं. ३ वर्षांचं होईपर्यंत बाळ १,००० शब्द बोलू शकतं व एका वाक्यात दोन ते तीन शब्द सहजपणे बोलतं.

बाळ जसजसे मोठे होत जाते तस तसे आई वडील त्याचा आवाज ऐकण्यासाठी उत्सुक होतात. मुलाचे बोबडे बोल त्यांना एक वेगळाच आनंद देताट. सहसा मुले एक वर्षानंतर हळूहळू बोलायला सुरुवात करतात. स्पष्ट नसले बोलत तरी कानावर सततचे शब्द पडल्याने आणि आपल्या ओठांच्या हालचाली ओळखून ते बोलण्याचा प्रयत्न करतात आणि अशा प्रकारे त्यांच्या बाललीला सुरु होतात. मात्र बऱ्याचदा काही मुले याला अपवाद ठरतात आणि वयाची ३ वर्षे उलटून गेली तरी हि मुले स्पष्ट बोलत नसतात किंवा कधीकधी बोलतच नाहीत. फार कमी वेळा तोंडातून शब्द काढतात. अशा स्थितीत या गोष्टीकडे अजिबात दुर्लक्ष करू नये आणि हि एक समस्या समजून त्याकडे गांभिर्यानेच पाहावे. आज आपण या लेखातून जाणून घेऊया कि का काही बाळे उशिरा बोलतात? त्यांची लक्षणे कोणती आणि त्यावर काही उपचार उपलब्ध आहेत का?

स्‍पीच डिलेची लक्षणे
बाळ जर उशिरा बोलत असले वा त्याने अजूनही बोलणे सुरु केले नसेल तर त्याला स्पीच डिले असे म्हणतात. तुम्ही लक्ष दिलं असेल कि दोन महिन्यांपर्यंत बाळ चित्र विचित्र आवाज काढायला सुरुवात करते. मात्र अशाप्रकारे जर बाळ बोलत नसेल तर याला स्पीच डिलेचे सुरुवातीचे लक्षण मानले जाऊ शकते. 18 महिन्यांपर्यंत सामन्यत: बाळ पप्पा, मम्मी बोलू लागते परंतु जर तुमचे बाळ दोन वर्षे होऊनही किमान 25 शब्द सुद्धा बोलत नसले वा अडीच वर्षाचा होऊनही दोन वाक्य बोलत नसेल किंवा तीन वर्षांचा होऊनही 200 शब्द बोलत नसेल तसेच साधे साधे शब्द बोलताना सुद्धा त्याला अडचण होत असेल वा तो विसरत असले तर हि सगळी स्पीच डिलेची लक्षणे आहेत.

स्पीच डिलेची कारणे
स्पीच डिलेची अनेक कारणे असू शकतात. सगळ्यात प्राथमिक कारण हे असू शकतं की त्याच्या तोंडात काही समस्या आहे. तोंड वा जीभेमध्ये काही समस्या असल्यास स्पीच डिले होऊ शकते. अजून एक कारण म्हणजे स्पीच एन्ड लेन्ग्वेज डिसोर्डर होय. यामध्ये तीन वर्षाचे होऊनही बाळ जास्त शब्द बोलू शकत नाही. अशा स्थितीत त्याला स्पीच डिले समस्या झाल्याचे नाकारता येत नाही. बाळाची ऐकण्याची क्षमता कमजोर असेल तर त्याला शब्द कळत नाहीत व तो बोलतही नाही. हे सुद्धा स्पीच डिलेचे एक महत्त्वाचे कारण आहे.

अन्य कारणे
याशिवाय सुद्धा अशी अनेक करणे आहेत जी स्पीच डिलेला कारणीभूत ठरू शकतात. जसे की स्टीम्यूलेशनची कमतरता होय. बोलताना आपण खूप शब्द नव्याने शिकतो मात्र जर तुम्ही कोणाशी बोललाच नाहीत तर तुम्ही काही शिकूच शकणार नाही. बाळाच्या स्पीच आणि लेन्ग्वेज डेव्हलपमेंट मध्ये आसपासचे वातावरण महत्त्वपूर्ण भूमिका निभावते. जर कोणी बाळाशी बोललच नाही तर बाळ तरी कसे बोलेल. ऑटिज्‍म स्‍पेक्‍ट्रम डिसऑर्डर हे सुद्धा स्पीच डिलेचे कारण असून वाक्य तयार होण्या ऐवजी एकच वाक्य दोनदा बोलणे आणि पुन्हा पुन्हा तसेच बोलणे हे ऑटिज्‍म स्‍पेक्‍ट्रम डिसऑर्डरचे लक्षण आहे. नसांशी निगडीत काही विकार सुद्धा स्पीच साठी आवश्यक असणाऱ्या स्नायुंना प्रभावित करतात. यात सेरेब्रल पाल्‍सी, मस्‍कुलर डिस्‍ट्रोफी आणि ट्रामीटिक ब्रेन इंन्जुरी यांचा समावेश आहे.

स्‍पीच डिलेवर उपचार
स्पीच लेन्ग्वेज थेरेपीच्या मदतीने बाळाच्या या समस्येवर उपचार केले जाऊ शकतात. याशिवाय बाळाला ज्या समस्येमुळे बोलण्यास विलंब होत आहे त्यावर उपचार करून सुद्धा स्पीच डिले ठीक केला जाऊ शकतो. पालक सुद्धा बाळाची बोलण्यात मदत करू शकतात. घरात प्रत्येकालाच बाळाचे पहिले बोलणे ऐकण्याची उत्सुकता असते. परंतु काही बाळे उशिरा बोलू लागतात. अशावेळी अजिबात काळजी न करता वैद्यकीय मदत घ्यावी. जेणेकरून ती समस्या लवकर दूर होईल.

पालकांनी काय करावे?
बाळ जन्माला आल्यावर काही काळाने पालकांनी त्या मुलाशी सतत बोलण्याचा प्रयत्न करावा. त्याच्याशी संवाद साधावा. बाळ तुमच्या ओठांच्या हालचाली ओळखते. तुमचे शब्द्द त्याच्या सतत कानावर पडून त्याला समजू लागतं. तुम्ही त्याला एखाद्या गोष्टीचा उल्लेख करण्यासाठी काय म्हणावं हे त्याला वारंवार समजावून सांगा. बोलायला लावा, याचा फायदा असा होईल की बाळ हळूहळू बोलण्याचा प्रयत्न करेल. मात्र यामुळे सुद्धा काहीच फरक न दिसल्यास डॉक्टरांचा एकदा सल्ला जरूर घ्यावा. त्यांना संपूर्ण माहिती द्यावी. मग योग्य ती तपासणी करून डॉक्टर समस्येचा शोध लावू शकतात आणि त्यावर नेमके काय उपचार करता येतील ते सांगू शकतात.