गर्भ राहू नये म्हणून काय करावे?

एवढ्यात प्रेग्नन्सी नकोय!
No-Author | Maharashtra TimesUpdated: 27 Dec 2007, 3:36 am
97
Subscribe
आमचं लग्न होऊन चारच महिने झालेत. एरवी आम्ही काळजी घेतो पण काल रात्री ते राहून गेलं. आम्हाला एवढ्यात बाळाची जबाबदारी नकोय.
आमचं लग्न होऊन चारच महिने झालेत. एरवी आम्ही काळजी घेतो पण काल रात्री ते राहून गेलं. आम्हाला एवढ्यात बाळाची जबाबदारी नकोय. प्रेग्नन्सी टाळायला काय करावं लागेल?...असे प्रश्न नवविवाहितांनाच नव्हे तर इतरांनाही पडू शकतात. गर्भनिरोधक साधनं ऐनवेळी दगा देऊ शकतात. अशा वेळी इमर्जन्सी कॉन्ट्रासेप्टिव्ह वापरणं हा पर्याय आहे. पण त्यांचा अतिरेकी वापर स्त्रीच्या आरोग्यावर कायमस्वरूपी दुष्परिणाम घडवू शकतो.

कपिवा अकादमी ऑफ आयुर्वेदाने सांगितलं गुपित; 10 पैकी 8 लोकांनी नैसर्गिक पद्धतीने कमी केला डायबिटिज

..........

गर्भधारणा टाळण्यासाठी अनेक आधुनिक गर्भनिरोधक साधनं उपलब्ध आहेत. कंडोम, ओरल हामोर्नल टॅबलेट्स, कॉपर टी, मल्टिीलोड इत्यादी. गेल्या काही वर्षापासून अत्यंत कमी मात्रेच्या गर्भनिरोधक गोळ्या (व्होरी लो डोस कॉन्ट्रासेप्टिव पिल्स) उपलब्ध झाल्या आहेत. या गोळ्यांमध्ये इस्ट्रोजेन आणि नवीन प्रकारच्या प्रोजेस्टेरॉनचा वापर केलेला असतो. या गोळ्या विशिष्ट तऱ्हेने नियमितपणे घ्यायच्या असतात. त्यांच्या यशस्वीतेचं प्रमाण जवळजवळ शंभर टक्के आहे. या गोळ्या डॉक्टरांच्या प्रिस्क्रिप्शन शिवाय मिळत नाहीत. विशेषत: नवीन लग्न झालेल्या युुवतींसाठी त्या फारच उपयुक्त ठरतात. सध्या लग्नाचा मोसम सुरू आहे. तेव्हा विवाहपूर्व वैद्यकीय सल्ला घ्यायला येणाऱ्या सर्व जोडप्यांना विविध गर्भनिरोधक साधनांविषयी माहिती दिली जाते

ही साधने नियमितपणे आणि सातत्याने वापरायची असतात. म्हणजे यशस्वीतेचे प्रमाण वाढते. पण आयत्या वेळी कंडोम फाटणे, रोजच्या गर्भनिरोधक गोळ्या खायला विसरणे, कॉपर टी गर्भाशयातून गळून पडणे अशा इमर्जन्सीज निर्माण होऊ शकतात आणि गर्भधारणा होण्याची शक्यता वाढते. कधीकधी बेसावध राहिल्याने अनपेक्षीतरित्या लैर्गिक संबंध येतात, बलात्कारासारख्या प्रसंगामुळे नको असलेली गर्भधारणा राहण्याची भीती असते. अशावेळी आपत्कालीन गर्भनिरोधक अत्यंत उपयुक्त आहे.

जुन्या ग्रंथातसुद्धा आपत्कालीन गर्भनिरोधकांची थोडीफार वर्णनं आढळतात. अर्थात त्यासाठी झाडपाला, तेलं, विशिष्ट बिया यांचा वापर केला जात असे. आधुनिक वैद्यकात १९६० मध्ये एका बलात्कारित स्त्रीला गर्भधारणा होऊ नये म्हणून इस्ट्रोजेन हामोर्नचा मोठा डोस देण्यात आला होता. तेव्हापासून वेगवेगळी इस्ट्रोजेन दव्ये वापरली जाऊ लागली. पण मळमळणे, उलट्या, डोके दुखणे इत्यादी साइड इफेक्ट्समुळे त्यांच्या वापरावर मर्यादा आल्या. कॅनडातील डॉ. युझपीनी १९७० सालापासून इस्ट्रोजेन आणि नॉरजेस्ट्रेल यांचा एकत्रित वापर करण्यास सुरुवात केली. काही वर्षार्ंपासून मात्र प्रोजेस्टेरॉनचा वापर आपत्कालीन गर्भनिरोधक म्हणून सर्रास केला जातो. यासाठी लेव्होनोजेर्स्ट्रेल(०.७५ मिगॅ)च्या दोन गोळ्या वापरण्यात येतात भारतात हे औषध नॉरलिव्हो, पिल सेव्हण्टी टू, इसीटू या नावांनी बऱ्याच वर्षांपासून उपलब्ध आहेत. पण या गोळ्यांची आक्रमकपणे जाहिरात केली गेली नाही. या गोळ्या केमिस्टकडे डॉक्टरांच्या प्रिस्क्रिप्शनशिवायही मिळू शकतात. असुरक्षित लैर्गिक संबंधानंतर ७२ तासांच्या आत स्त्रीने या गोळ्यांचा वापर करायचा असतो. लवकरात लवकर पहिली गोळी आणि ७२ तासांच्या आत दुसरी गोळी घ्यायची असते. यामुळे अनेक बदल स्त्री जननसंस्थेमध्ये होतात. बीजविमोचन टळते, बीजवाहक नलिकांची गती मंदावते, फलीत स्त्रीबीज गर्भाशयाच्या अस्तरात रुजू शकत नाही. एरवी असुरक्षित संबंधामुळे गर्भधारण होण्याची शक्यता ८ टक्के असते. पण अशा संबंधानंतर आपत्कालीन गर्भनिरोधक वापरल्यास हे प्रमाण १ टक्क्यापर्यंत खाली येते. अर्थातच संबंधांनंतर जेवढ्या लवकर या गोळ्या घेतल्या जातात तेवढे यशस्वीतेचे प्रमाण जास्त असते.

* या गोष्टी लक्षात ठेवा -


* या गोळ्या गर्भपात करू शकत नाहीत म्हणजेच आधीच गर्भधारणा झाली असल्यास त्या उपयुक्त ठरत नाहीत.

* गोळ्या घ्यायच्या अर्धा तास आधी उलट्या न व्हायची गोळी घेतल्यास चांगले तरीही गोळी घेतल्यावर उलटी झाल्यास आणखी एक गोळी घ्यावी.

* या गोळ्या मासिक पाळीच्या चक्राच्या कोणत्याही दिवशी घेता येतात.

* या गोळ्या म्हणजे नेहमीची गर्भनिरोधक साधने नव्हेत. फक्त आपत्काळातच त्यांचा वापर करायला हवा.

* या गोळ्यांमुळे लैंगिक संबंधातून पसरणाऱ्या आजारांना प्रतिबंध बसत नाही. उदा. एच आयव्ही, सिफिलिस

* या गोळ्यांचा वापर केल्यास पुढची पाळी थोडी लवकर किंवा उशिरा येण्याची शक्यता असते.

* या गोळ्या घेतल्यानंतर परत असुरक्षित संबंध आल्यास गर्भधारणा व्हायची भीती कायम राहते. म्हणजेच या गोळ्या केवळ एकाच सुरक्षित संबंधापासून संरक्षण देऊ शकतात.


* आधीच गर्भधारणा झालेली असली गर्भ रुजला असला आणि नंतर या गोळ्या घेण्यात आल्या तर गर्भपात होत नाही, पण गर्भावर दुष्परिणामही होत नाही.

* नियमितपणे एखादे गर्भनिरोधक साधन वापरणे आपत्कालीन गर्भनिरोधकापेक्षा नेहमीच जास्त फायद्याचे आणि सुरक्षित ठरते. उदा. कंडोम, गर्भनिरोधक गोळ्या, तांबी, मल्टिलोड इत्यादी.

* या गोळ्या सरकारी तसेच महापालिकेच्या रुग्णालयांत मोफत उपलब्ध करून देण्यात आल्या आहेत. गोळ्या घेऊनही पाळी चुकली, पोटात दुखायला लागले किंवा अतिरक्तस्त्राव व्हायला लागला तर लगेच वैद्यकीय सल्ला घ्यायला हवा कारण गर्भधारणा झाल्यामुळे किंवा अंतस्त्रावांमध्ये बिघाड झाल्यामुळे असे होऊ शकते.

...........

सावधान!

प्रत्येक नाण्याला दोन बाजू असतात, चांगली आणि वाईट! प्रत्येक औषधाचा उपयोग होऊ शकतो तसेच दुरुपयोगही. मध्यंतरी अशा एका गोळ्यांच्या जाहिरातीचे पेव फुटले होते. वृत्तपत्रे, लोकलचे डबे... बघावे तिथे या जाहिराती! नियमितपणे वापरायच्या गर्भनिरोधक गोळ्या आणि आपत्कालीन गर्भनिरोधक गोळ्या यांच्यामधला फरक बहुतेक सर्वच जोडप्यांना माहीत नसल्यामुळे सगळ्यांच्या मनाचा गोंधळ उडाला. विशेषत: कॉलेजमध्ये जाणाऱ्या युवतींनी या गोळ्यांचा वापर सर्रास सुरू केला. या गोळ्या महिन्यातून एकदा किंवा फारतर दोनदा वापरणे योग्य ठरते. यापेक्षा जास्त वेळा सेवन केल्यास त्यांचा उपयोग होत नाही. अयशस्वीतेचे प्रमाण वाढते. तसेच पाळीचे चक्र अत्यंत विस्कळीत होऊन रक्तस्त्राव अनियमित होतो. माझ्यासारख्या अनेक स्त्रीरोगतज्ज्ञांकडे बऱ्याच मुली आणि स्त्रिया अनियमित रक्तस्त्रावाची तक्रार घेऊन आल्या. चार ते पाच वेळा या गोळ््यांचा त्यांनी वापर केल्यामुळे ही दुरवस्था ओढवली होती. तसेच काही तरूण कंडोम वापरणे सोयिस्कररित्या टाळायला लागले. मैत्रिणीने एक गोळी घेतली की काम भागले, कशाला कंडोम वापरायचा? असा अविचार बळावला. ही गोळी लैंगिक संबंधांमुळे प्रसारित होणाऱ्या रोगांना (सिफिलिस, एचआयव्ही इत्यादी) प्रतिबंध करू शकत नाही हे या जोडप्यांच्या लक्षात येत नाही. बेजबाबदार जाहिरातींमुळे काय अनर्थ होऊ शकतो याचे हे ढळढळीत उदाहरण! तामिळनाडूमध्ये या जाहिरातींवर बंदी आली. अनेक स्त्रीरोगतज्ज्ञांनी नापसंती दर्शवली, तेव्हा कुठे या जाहिरातींचे प्रमाण कमी झाले.


थोडक्यात सांगायचे झाले तर, नियमितपणे एखादे गर्भनिरोधक साधन वापरणे सर्वांत सुरक्षित आणि फायद्याचे असते. असे साधन वापरण्यात काही चूक झाल्यासच आपत्कालीन गर्भनिरोधक गोळ्यांचा वापर करायला हवा. हे सर्व करूनही गर्भाधारणा झाल्यास वैद्यकीय गर्भपाताचा पर्याय उपलब्ध आहे. जबाबदार लैंगिक वर्तनाचे फायदे समजून घेण्याकरता स्त्रीरोगतज्ज्ञाचा सल्ला जरूर घ्यायला हवा. म्हणजे कधी आणि कुठल्या गर्भनिरोधक गोळ्यांचा वापर करायचा असतो यात गल्लत होणार नाही.

- डॉ. अश्विनी भालेराव-गांधी