बेरीबेरी या रोगाची लक्षणे काय आहेत?

बेरीबेरी हा एक पौष्टिक रोग आहे जो व्हिटॅमिन बी 1 च्या कमतरतेमुळे होतो. याला पॉलीन्यूरिटिस एंडेमिका, हायड्रॉप्स अस्थमॅटिक्स, काके, बार्बियर्स इत्यादी नावांनी देखील ओळखले जाते. बेरी-बेरी म्हणजे - "चालता येत नाही". हा रोग विशेषतः जगातील त्या प्रदेशात आढळतो जेथे तांदूळ हा मुख्य आहार आहे.

रोग कारण

व्हिटॅमिन गटातील B1 हे अँटीन्यूरिटिस आहे आणि ते परबालेले तांदूळ, परबोल्ड आणि पॉलिश केलेल्या तांदळात कमी प्रमाणात आढळते. मशीन पॉलिशिंगमध्ये भुसाबरोबरच भाताच्या दाण्यातील पेरीकार्प आणि जंतू देखील काढून टाकले जातात आणि या भागात बी 1 मुबलक आहे. पॉलिश केलेले तांदूळ, पांढरे पीठ आणि साखर यामध्ये व्हिटॅमिन बी 1 नसते. मार्माईट यीस्ट, अंकुरित कडधान्ये, सुकामेवा आणि बियांमध्ये B1 भरपूर प्रमाणात असते. आता सिंथेटिक बी1 देखील उपलब्ध आहे. B1 शरीरात सह-कार्बोक्झिलेझ तयार करते, जे कार्बोहायड्रेट्सच्या चयापचयात तयार झालेल्या पायरुव्हिक ऍसिडचे ऑक्सिडाइझ करते. बेरीबेरी हे रक्त आणि ऊतींमधील पायरुव्हिक ऍसिडचे प्रमाण वाढल्यामुळे होते. रक्तातील या आम्लाचे प्रमाण तपासल्यास ही बाब स्पष्ट होते. त्याचे सामान्य प्रमाण 0.4 ते 0.6 मिलीग्राम टक्के असते, तर बेरी बेरीमध्ये हे प्रमाण 1 ते 7 मिलीग्राम टक्के वाढते. या स्थितीत पाच मिलिग्रॅम बी१ दिल्यास १० ते १५ तासांत आम्लाचे प्रमाण सामान्य पातळीवर कमी होते. B1 वेगाने शोषले जाते आणि यकृत, हृदय आणि मूत्रपिंडात मर्यादित प्रमाणात साठवले जाते. म्हणूनच कमतरतेच्या काही आठवड्यांनंतर हा रोग होतो.


विकृती

ओलसर बेरीबेरीमध्ये, ड्युओडेनमच्या श्लेष्मल आवरणामध्ये आणि पोटाच्या खालच्या भागात तीव्र रक्तसंचय होते आणि कधीकधी यामुळे लहान रक्तस्त्राव देखील होतो. परिधीय नसा मध्ये अध:पतन आहे. हृदयाच्या स्नायूमध्ये डिजनरेटिव्ह बदल दिसून येतात, विशेषत: उजव्या बाजूला जेथे फॅटी झीज होते. र्‍हासामुळे यकृत जायफळ सारखे होते. मऊ उतींमध्ये सूज येते आणि सेरस पोकळीतून स्त्राव होतो.
लक्षणे

व्हिटॅमिन बी 1 ची कमतरता सुरू झाल्यानंतर दोन ते तीन महिन्यांनंतर, बेरी बेरीची लक्षणे दिसून येतात: पॉलीन्यूरिटिस, धडधडणे, श्वास लागणे आणि अशक्तपणा. रोगामुळे प्रभावित झालेल्या मज्जातंतूनुसार इतर लक्षणे दिसतात. बेरीबेरी वारंवार येऊ शकते.
प्रकार

(१) सूक्ष्म (रुग्णवाहक) : यामध्ये रुग्ण मोबाईल राहतो. पाय सुन्न होणे, विविध ठिकाणी बधीर होणे आणि गुडघ्याला धक्का कमी होणे ही त्याची लक्षणे आहेत आणि आहारात B1 युक्त अन्नाचा समावेश केल्यास रोग नाहीसा होतो.

(२) तीव्र स्फोटक बेरी बेरी : ती अचानक सुरू होते. भूक न लागणे, एपिगॅस्ट्रिक वेदना, मळमळ, उलट्या, पायांच्या पुढच्या भागात बधीरपणा आणि डिसफोरिया, कंजेस्टिव्ह हार्ट फेल्युअर, अर्धांगवायू आणि तीव्र हृदयाच्या विफलतेमुळे काही तासांपासून काही दिवसांत मृत्यू.

(३) सबक्युट किंवा ओलसर बेरी बेरी: यात विकृत संवेदना, हातात जडपणा, गुडघ्याला सुरुवातीची तीव्रता आणि नंतर विश्रांती किंवा पूर्ण अनुपस्थिती यांचा समावेश होतो. वासरात पॅरेस्थेसिया, संवेदना बोथट होणे, अतिसंवेदनशीलता किंवा भूल, अशक्तपणा, उभे राहण्यास असमर्थता, पाय सुजणे, श्वास लागणे, श्वास लागणे, धडधडणे इत्यादी लक्षणे आहेत.

(४) जुनाट किंवा कोरडी बेरी: यात जळजळ होत नाही, पचनक्रियेत अडथळा येत नाही, परंतु स्नायू कमकुवत होऊन कोरडे होतात. हृदयात चिडचिड, हात-पाय रिकामेपणा, वासरात आणि पायात पेटके बर्फासारखे थंड राहतात. बसून उठणे कठीण आहे. तसे, पायाचा शेवट स्विंग केला जाऊ शकतो, किंवा एक मोठा उंच पायरी केली जाऊ शकते.

(५) मुलांची बेरी बेरी : आईमध्ये B1 च्या कमतरतेमुळे.

(६) किरकोळ बेरी बेरी: पचनसंस्थेतील दोष, मद्यपान, पेलाग्रा, गर्भधारणा, मधुमेह, ताप इत्यादी इतर रोगांमुळे उद्भवते.

(७) सहयोग बेरी बेरी: सर्व जीवनसत्त्वांच्या कमतरतेमध्ये किंवा मोठ्या प्रमाणात पौष्टिकतेच्या कमतरतेशी संबंधित रोगांमध्ये देखील याचा वाटा आहे.
निदान

लक्षणे, पौष्टिक इतिहास, रुग्णाची काळजीपूर्वक तपासणी आणि लघवीतील ‘बी’ जीवनसत्त्वाचे प्रमाण पाहून याचे निदान केले जाते.
उपाय
बेरीबेरीला प्रतिबंध करण्यासाठी, बेरीबेरी रोगांमध्ये योग्य पोषण आणि बी 1 चे अतिरिक्त प्रमाण देणे आवश्यक आहे. औषध म्हणजे B1 ची कमतरता भरून काढण्यासाठी आणि त्यासाठी Ravedar व्हिटॅमिन B1 चे इंजेक्शन देतात. तीव्र आणि उप-तीव्र प्रकारांमध्ये, रोगाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यावर शोषून न घेणारे जीवनसत्व बी१ योग्य प्रमाणात दिले तर ते फायदेशीर ठरते, परंतु क्रॉनिक बेरी बेरीवरील उपचार तेवढे समाधानकारक नाहीत.